مسجد و زیارتگاه بیبی هیبت در فاصله حدود ۴ تا ۵ کیلومتری جنوبغربی شهر باکو و در ساحل دریای خزر قرار دارد و یکی از مهمترین و مقدسترین مکانهای زیارتی در جمهوری آذربایجان به شمار میرود. در این زیارتگاه قبر حضرت حکیمه خاتون (سلاماللهعلیها)، از نوادگان امام موسی کاظم (علیهالسلام)، هفتمین امام از ائمه اهلبیت (علیهمالسلام) قرار دارد.
در طول قرنها، بیبی هیبت مکانی برای عبادت، دعا و آرامش معنوی بوده است. امروزه این مکان علاوه بر جایگاه مذهبی خود، یکی از مهمترین آثار تاریخی و معماری آذربایجان نیز محسوب میشود.
پیشینه تاریخی
مسجد اصلی در قرن سیزدهم میلادی در دوره حکومت شروانشاهیان به فرمان فروخزاد دوم بن اخسیتان ساخته شد. بر اساس کتیبههای تاریخی موجود بر دیوارهای مسجد، ساخت آن در سالهای ۱۲۸۱ تا ۱۲۸۲ میلادی انجام گرفته و معمار آن محمود بن سعد، از معماران برجسته آذربایجان در قرون وسطی بوده است.
در یکی از کتیبههای مسجد چنین آمده است:
«ساخت این مسجد به فرمان پادشاه بزرگ، سلطان والا، پاسدار دولت و دین، یاریدهنده امیرالمؤمنین، ابوالفتح فروخزاد اخسیتان انجام گرفت. خداوند حکومت او را بلندمرتبه گرداند.»
با گذشت زمان، این مکان با زندگی حضرت حکیمه خاتون (س) پیوندی عمیق پیدا کرد. ایشان برای رهایی از آزار و تعقیب دشمنان به این منطقه پناه آوردند و در ساحل دریای خزر سکونت گزیدند و زندگی خود را وقف خدمت به خویشاوندان و مردم کردند.
پس از رحلت ایشان، در همین مکان به خاک سپرده شدند و این محل به تدریج به یکی از مهمترین زیارتگاههای دوستداران اهلبیت (علیهمالسلام) تبدیل شد.
منشأ نام بیبی هیبت
نام این زیارتگاه با نام تاجری معروف در باکو به نام حاجی بدر پیوند دارد. او تاجری ثروتمند از ساکنان شهر قدیم باکو (ایچریشهر) بود و بنا بر روایتها از ارادتمندان حضرت حکیمه خاتون به شمار میرفت.
در زبان عربی، واژه حاجی با حرف حاء آغاز میشود و واژه بدر با حرف باء. همانگونه که واژه الفبا از نام دو حرف نخست (الف و باء) تشکیل شده است، ترکیب این حروف نیز به مرور زمان نام هیبت را به وجود آورد.
از سوی دیگر مردم با احترام حضرت حکیمه را «بیبی» (به معنای بانوی بزرگوار یا عمه) خطاب میکردند. به این ترتیب این مکان به نام بیبی هیبت شناخته شد.
بر اساس منابع تاریخی، حاجی بدر وصیت کرده بود که او را در پایین پای قبر حضرت حکیمه دفن کنند که نشانهای از محبت و وفاداری عمیق او به خاندان اهلبیت بود.
سنتهای زیارت و روایتها
در طول قرنها، بیبی هیبت به یکی از مهمترین مکانهای زیارتی تبدیل شد. مؤمنان از سراسر آذربایجان و حتی کشورهای دیگر برای طلب برکت، شفا و آرامش معنوی به این مکان مقدس میآیند.
روایتها و داستانهای فراوانی درباره این زیارتگاه نقل شده است.
یکی از مشهورترین آنها مربوط به خورشیدبانو ناتوان، شاعر نامدار آذربایجانی در قرن نوزدهم و دختر خان قرهباغ است. گفته میشود که او پس از ازدواج برای مدتی صاحب فرزند نمیشد. بنابراین در زیارتگاه بیبی هیبت نذر کرد که اگر صاحب فرزند شود، راهی به این زیارتگاه بسازد.
پس از مدتی دعای او مستجاب شد و صاحب فرزند گردید. او نیز به نذر خود وفا کرد و هزینه ساخت جادهای به سوی زیارتگاه را پرداخت و سپس در حالی که فرزندش را در آغوش داشت به زیارت این مکان مقدس آمد.
از دیگر شخصیتهای تاریخی مرتبط با این زیارتگاه فتحعلی خان قُبایی است که وصیت کرده بود پس از مرگ در نزدیکی قبور مقدس این مکان دفن شود. نزدیکان او نیز به وصیتش عمل کردند.
تخریب در دوران شوروی
این زیارتگاه در دوران سیاستهای ضد دینی اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۱۹۳۰ سرنوشت تلخی پیدا کرد.
در سال ۱۹۳۵ میلادی کمیته اجرایی مرکزی دستور تعطیلی این مکان مقدس را صادر کرد و پس از آن تصمیم به تخریب مسجد گرفته شد.
در سال ۱۹۳۷ میلادی مسجد تاریخی به طور کامل با استفاده از مواد منفجره تخریب شد. در جریان این تخریب، بسیاری از بناها و قبور تاریخی از بین رفتند. قبر فتحعلی خان قُبایی نیز تخریب شد، اما سنگ قبر او بعدها نجات داده شد و امروزه در موزه تاریخ آذربایجان نگهداری میشود.
پس از تخریب مسجد، در محل آن طاق نصرت ساخته شد.
بازسازی پس از استقلال
پس از بازیابی استقلال جمهوری آذربایجان، تلاشها برای احیای این زیارتگاه تاریخی آغاز شد.
در سال ۱۹۹۰ میلادی رئیس اداره مسلمانان قفقاز، شیخالاسلام اللهشکور پاشازاده، از دولت درخواست کرد زمینی برای بازسازی مسجد اختصاص دهد و سرانجام این درخواست پذیرفته شد.
در سال ۱۹۹۱ میلادی بقایای پیهای مسجد قدیمی کشف شد. در سال ۱۹۹۵ نیز طاق نصرت برداشته شد و قبور حضرت حکیمه خاتون، سه تن از نوادگان امام موسی کاظم (ع) و حاجی هیبت آشکار گردید.
به ابتکار رهبر ملی آذربایجان حیدر علیاف تصمیم به بازسازی مسجد گرفته شد و بودجه قابل توجهی از سوی دولت برای این پروژه اختصاص یافت.
ساختوساز در ۲۳ ژوئیه ۱۹۹۷ همزمان با میلاد مبارک حضرت محمد (ص) آغاز شد و در مدت یک سال بخش اصلی ساختمان تکمیل گردید.
سرانجام در سال ۲۰۰۸ مجموعه باشکوه مسجد بیبی هیبت با حضور رئیسجمهور الهام علیاف و شیخالاسلام اللهشکور پاشازاده افتتاح شد و بار دیگر به عنوان مرکز معنوی مؤمنان و زائران فعالیت خود را آغاز کرد.
معماری
مسجد کنونی بیبی هیبت بر اساس سبک معماری سنتی دوره شروانشاهیان طراحی شده و در عین حال روح معماری تاریخی مسجد اصلی را حفظ کرده است.
این مجموعه با ویژگیهای زیر شناخته میشود:
گنبدهای باشکوه
منارههای بلند
تزئینات و نقشونگارهای ظریف اسلامی
در داخل مسجد نیز موارد زیر دیده میشود:
نقوش هندسی اسلامی
آیات قرآن با خطاطی زیبا
پوشش کامل از سنگ مرمر سفید
این مسجد دارای دو مناره بلند است که یکی از آنها به افتخار رهبر ملی آذربایجان، حیدر علیاف به نام «مناره حیدر» نامگذاری شده است.
امروزه این مسجد ظرفیت پذیرش حدود ۳۰۰۰ نمازگزار به طور همزمان را دارد و به همین دلیل یکی از مهمترین مراکز مذهبی شهر باکو به شمار میآید.