امام نهم، حضرت امام محمد تقی (علیهالسلام)، فرزند امام هشتم حضرت علی بن موسیالرضا (علیهالسلام) است. مادر آن حضرت کنیزی به نام خیزران بود که از نسل خویشاوندان ماریه قبطیه، همسر پیامبر اسلام حضرت محمد (صلیاللهعلیهوآله)، به شمار میرفت. نام اصلی او سبیکه بود، اما امام رضا (علیهالسلام) آن را به خیزران تغییر داد. امام محمد تقی (علیهالسلام) در دهم ماه رجب سال ۱۹۵ هجری قمری یا بنا بر نقلی دیگر در ماه رمضان همان سال (۸۱۱ میلادی) در مدینه منوره متولد شد. در هنگام ولادت ایشان، عمهاش حکیمه خاتون حضور داشت و روایاتی در این باره از او نقل شده است. از مشهورترین القاب آن حضرت «تقی» (پرهیزگار) و «جواد» (بخشنده) است.
امام محمد تقی (علیهالسلام)، بهجز امام مهدی (علیهالسلام)، در میان امامان در کمترین سن به مقام امامت رسید. هنگامی که پدرش امام رضا (علیهالسلام) در خراسان به شهادت رسید، هنوز هشت سال او کامل نشده بود. با این حال، آن حضرت با دانش، اخلاق و هوش خود از بزرگترین دانشمندان زمان پیشی میگرفت. پس از شهادت امام رضا (علیهالسلام)، کسانی که به بهانه خردسالی با امامت او مخالفت میکردند، پس از گفتگو و مناظره با آن حضرت، به اشتباه خود پی میبردند.
برای نظارت بیشتر بر امام، خلیفه عباسی مأمون آن حضرت را به بغداد فراخواند. او برای کاستن از نفوذ امام، دانشمندان دربار و عالمان دیگر را تشویق میکرد تا پرسشهای دشوار مطرح کنند، به امید آنکه امام از پاسخ درمانده شود و بیاعتبار گردد؛ اما امام در همه مناظرههای علمی پیروز میشد.
در چنین شرایطی، مأمون تصمیم گرفت حیلهای را که پیشتر درباره امام رضا (علیهالسلام) ناکام مانده بود، اینبار درباره فرزندش اجرا کند. او دختر خود امالفضل را به عقد امام محمد تقی (علیهالسلام) درآورد. هدفش این بود که فرزند آینده آنان را ولیعهد معرفی کند و از این طریق حکومت خود را تثبیت نماید؛ زیرا مردم به دلیل انتساب آن کودک به اهلبیت (علیهمالسلام)، حکومت او را میپذیرفتند و مأمون میتوانست به نام او حکومت کند. اما از این ازدواج فرزندی به دنیا نیامد.
پس از مدتی امام به مدینه بازگشت. بعد از مرگ مأمون، برادرش معتصم به خلافت رسید و در سال ۲۲۰ هجری قمری (۸۳۵ میلادی) امام را دوباره به بغداد فراخواند. در بغداد نیز همه مناظرههای علمی با پیروزی امام پایان یافت. معتصم که از شهرت و نفوذ روزافزون آن حضرت بیمناک شده بود، دستور مسموم کردن او را صادر کرد. امام محمد تقی (علیهالسلام) در نتیجه این مسمومیت در آخرین روز ماه ذیالقعده سال ۲۲۰ هجری قمری (۸۳۵ میلادی) در بغداد به شهادت رسید. پیکر آن حضرت در قبرستان قریش در کنار مرقد جدّش امام موسی کاظم (علیهالسلام) به خاک سپرده شد. این مکان امروزه به نام کاظمیه (کاظمین) شناخته میشود و بر فراز قبور آن دو امام، مجموعهای باشکوه با دو گنبد و چهار مناره بنا شده است.
با وجود عمر کوتاه (تنها ۲۵ سال) و شرایط دشواری که در آن زندگی میکرد، امام محمد تقی (علیهالسلام) موفق شد شاگردان برجستهای تربیت کند. از جمله کسانی که از محضر او بهره برده و حدیث نقل کردهاند میتوان به احمد بن محمد بزنطی، فضل بن شاذان، محمد بن ابیعمیر، علی بن مهزیار، زکریا بن آدم و دیگران اشاره کرد.
منابع
بخشهای مربوط به امام کاظم (علیهالسلام)، امام رضا (علیهالسلام) و امام تقی (علیهالسلام) عمدتاً بر اساس منابع زیر تهیه شده است:
دایرةالمعارف تشیع (به سرپرستی ا.س. حاجی سید جوادی، ک. فانی و ب. خرمشاهی)، جلد ۲
شیخ عباس قمی، منتهی الآمال، جلد ۲
باقر شریف قرشی، موسوعة سیره اهلبیت، جلدهای ۳۰–۳۲
موسوعة الامام الکاظم و موسوعة الامام الرضا (به سرپرستی سید محمد حسینی قزوینی)
جعفر مرتضی عاملی، الحیاة السیاسیة للامام الرضا
دانشنامه مختصر اسلامی (به سردبیری ناطق رحیماف)، جلد ۲